Coprinopsis nivea – Ak Döbelen Mantarı
Taksonomi – Sınıflandırma
Alem: Mantarlar – Fungi
Bölüm: Basidiomycota
Sınıf: Agaricomycetes
Takım: Agaricales
Aile: Psathyrellaceae
Cins: Coprinopsis
Tür: Coprinopsis nivea
Coprinopsis nivea, Snowy inkcap mushroom yani Karlı Mürekkep Mantarı olarak da bilinen Ak Döbelen, Psathyrellaceae familyasının Coprinopsis cinsinin bir mantar türüdür. Dışkı seven (Koprofil) mantarlardandır. Dışkı üzerinde büyüyen ve gelişen mantarlara genel olarak koprofil mantarlar (coprophilous fungi) denir. Kelime anlamı olarak “dışkı seven” anlamına gelir (Yunanca kopros = dışkı, philos = seven).
Gençken ve flokoz velar kalıntılarla kaplıyken zarif, kar beyazı gibi saf beyaz şapkası ile, olgunlaştıkça akışkan siyah mürekkep görünümlü lamelleri ve inek ve at gübresini habitat olarak seçmesi ile karakterize enteresan bir mantardır.
Şapka: Başlangıçta diğer birçok mürekkep mantarı gibi yumurta şeklindedir. Daha sonra çan şeklinde genişler, bazen bir şemsiye gibi açılır ve bazen kenar boşluğunda bölünür.
Olgunlaştığında 2 ila 5 cm çapında olan şapka üzerine, küçük peçe parçalarından oluşan ayırt edici beyaz, etli bir kaplama yapışır.
Lameller: Serbest veya adnat lamelleri, mantar genç iken saf beyaz renktedir. Siyah mürekkep benzeri bir sıvıya dönüşmeden önce griye ve sonunda siyaha koyulaşır.
Gövde-Sap: 4 ila 7 mm çapında ve 9 cm uzunluğa kadar olan beyaz sapı, pamuk lifleriyle kaplı olup, tabanda hafif kalınlaşma eğiliminde ve silindiriktir. Sap içi boş ve oldukça narin yani kırılgandır.
Koku: Ayırt edici değildir.
Spor Baskısı: Siyah spor izi bırakır. Sporlar Elipsoidal ila limon şeklinde olup, pürüzsüz ve 14-19 x 11-13µm boyutlarındadır.
Habitat: Ak Döbelen Mantarı gübre (hayvan dışkısı) seven bir mantardır ve çoğu zaman kurumuş at gübresinde veya inek gübresinde, özellikle de at veya inek ahırlarlarından gelen, gübre saman karışımlarının yığıldığı ve çürümeye bırakıldığı yerlerde bulunur.
İskandinavya’da ve anakara Avrupa’nın diğer birçok kuzey ülkesinde bulunur, ancak güney Avrupa ülkelerinden nadiren bildirilir. Amerika’nın bazı bölgelerinde de bulunur. Türkiye’de de resmi kaydı bulunan Coprinopsis nivea – Ak Döbelen Mantarına ülkemizde, Batı ve Doğu Karadeniz Bölümleri, İç Anadolu Bölgesi, Yukarı Fırat, Erzurum-Kars ve Y. Murat-Van Bölümleri, Akdeniz Bölgesi ie Güneydoğu Anadolu Bölgesinde rastlanmıştır.
Mevsim: Türkiye ve Avrupa genelinde ana gelişim dönemi ilkbahardan sonbaharın sonlarına kadar (Mayıs – Kasım) sürer. Ancak, sıcaklığın çok düşmediği ve nemin yüksek olduğu bölgelerde, yeterli yağışın ardından yılın her döneminde (kış ayları dahil) aniden ortaya çıkabilir.
Yenilebilirlik ve Toksisite: Her ne kadar bazı kaynaklarda “muhtemelen yenilebilir” olarak bildirilmişse de, gerek küçük boyutları, gerekse pişirilirken eriyip kaybolması gibi özelliklerinden dolayı tüketilmez mantarlar arasında yer alır. Ayrıca besin substratı habitatından dolayı hijyen riskleri taşır. Billur Döbelen Mantarı (Coprinopsis picacea) gibi toksik benzerlerle veya alkolle karıştırıldığında ciddi hastalıklara neden olan ve Coprin (Mürekkepli Mantar-Coprinopsis atramentaria gibi) içeren türlerle kolayca karıştırılması olasılığı da yüksektir!
Ek bilgiler: Coprinopsis nivea, özellikle gençken tamamen kar beyazı olan şapkası ve dışkı üzerinde büyüme huyuyla ayırt edilse de, mikroskobik inceleme olmadan birbirine çok benzeyen birkaç akrabası vardır. Bunlar sırasıyla;
Coprinopsis cothurnata: C. nivea gibi dışkı üzerinde büyür ve beyazımsı, unsu bir örtüye sahiptir. Ancak şapka merkezi yaşlandıkça hafif pembe-kahverengi veya grimsi bir renk alır ve spor yapıları mikroskop altında farklılık gösterir.
Coprinopsis stercorea: Yine gübre üzerinde yetişen, unsu/pudralı bir örtüye sahip küçük bir türdür. Ancak rengi C. nivea kadar saf beyaz değildir; daha çok kirli beyaz veya grimsi tonlardadır ve boyut olarak daha küçüktür.
Coprinellus niveus (veya Coprinopsis sect. Niveae altındaki diğer türler): Son yıllarda yapılan genetik çalışmalar, dışkı üzerinde büyüyen ve birbirine tıpatıp benzeyen Coprinopsis furfuracea gibi birçok yeni kardeş türü ortaya çıkarmıştır. Bunları çıplak gözle ayırt etmek neredeyse imkansızdır.
Leucocoprinus cretaceus: Beyaz ve unsu/pudralı yapısıyla bazen amatör mantar avcıları tarafından karıştırılabilir. Ancak bu tür dışkı üzerinde değil, genellikle sera topraklarında, saksılarda veya zengin organik bitki artıklarında büyür, yaşlandıkça mürekkepleşerek erimez.
Coprinopsis atramentarius daha büyüktür ve beyaz granül şapka yüzeyi kaplamasından yoksundur.
Coprinellus micaceus mantarının da granüler bir şapkası vardır, ancak kırmızımsı kahverengidir ve hayvan dışkısı üzerinde değil de, gömülü ahşapta ve ağaç kütüklerinin dibinde büyür.
Coprinopsis nivea ve benzeri koprofil yani dışkı seven mantarların net bir yenilebilirlik değeri yoktur; genellikle etli olmadıkları, çok çabuk eriyerek siyah bir mürekkebe dönüştükleri ve doğrudan hayvan dışkısı üzerinde büyüdükleri için tüketilmeleri tavsiye edilmez.
Dip not: Sitemizde yazılanlar, sadece ve sadece BİLGİLENDİRME amaçlıdır. Mantar toplamak ve tanımlamak kesinlikle uzmanlık gerektiren bir konudur. Sitemizdeki bilgilere göre mantar toplamamanız ve tüketmemeniz önemle duyurulur! Diğer yazılarımıza göz atmak için tıklayınız.
Güzel görselleri için Muhammed Beheşti Aydın kardeşimize ve Nevzat Tatlı ağabeyimize çok teşekkür ederiz.
GALERİ
Güzel mantar görselleri ve bilgiler için Mantarlı Yaşam- Mantar Avcıları Facebook Grubumuzu da ziyaret edebilirsiniz. Web Sitemizde emeği olan herkese çok teşekkür ederiz.