Connect with us

Agaricaceae

Şemsiye mantarı (Macrolepiota procera)

Published

on

Macrolepiota proceraŞemsiye Mantarı


Taksonomi – Sınıflandırma

Alem: Mantarlar – Fungi

Bölüm : Basidiomycota

Sınıf: Agaricomycetes

Takım: Agaricales

Aile:  Agaricaceae

Cins: Macrolepiota

Tür: Macrolepiota procera

Macrolepiota procera- Şemsiye mantarı, ülkemizde ve dünyanın çeşitli bölgelerinde sık karşılaşılan Agaricaceae ailesine mensup en büyük şapkalı mantarlardan biri olan, popüler ve yenilebilir bir türdür. Ormanda heybetiyle ve duruşuyla uzaklardan dikkati çeker. Mantar toplayıcıları kadar fotoğrafçılar içinde ilgi çeken güzel yapılı bir mantardır.

Bu türün keşfi çok eskilere dayanmaktadır. 1772 Yılında İtalyan doğabilimci Giovanni Antonio Scopoli tarafından Agaricus procerus olarak adlandırılan bu türü 1948 yılında Alman Mikolog Rolf Singer Macrolepiota cinsine aktarmış o günden bu yana ”Macrolepiota procera” ismiyle literatürde yer almaya devam etmiştir. Türkiye Mantarları Listesi (Aralık 2020) adlı kitapta ismi “Kartalayağı mantarı” olarak geçmektedir.

İngilizce’de Parasol Mushroom (Güneş şemsiyesi) olarak adlandırılan bu tür ülkemizde yöresel olarak; Şemsiye, Bilezik mantarı, Yüzük mantarı, Dede mantarı, Leylek bacağı mantarı, Turna bacağı, Dedebörk, Dedebörük gibi bir çok isimle anılmaktadır. İç anadolu bölgesinde, ata dilinde börk bir çeşit şapkaya verilen isimdir. Bu yüzden İç Anadolu bölgesinin köylerinde genellikle ”Dede Börkü” veya benzer isimlerle anılsa da genel ve yaygın kullanımı Şemsiye mantarıdır. Şimdi gelin hep beraber bu türü daha detaylı tanıyalım;

Şapka: İlk evrelerde galeri’de örnekleri bulunduğu şekilde yumrulu yapıdayken hızla açılır ve önce dışbükey daha sonra tamamen düzleşme seviyesine gelir. Ergin bir Şemsiye mantarının çapı 50 santimetrelere kadar ulaşabilirken, genellikle 10-25 cm arasında değişir. Ortasında umbo olarak tabir ettiğimiz, çıkıntı bulunmaktadır. Umbodan başlayarak kenarlara doğru düzenli şekilde yayılan kahverengi pulcukların altı beyazdır. Şapka eti beyaz olup yaşlı örneklerinde su kaybederek daha fazla lifli bir hale gelir.

Macrolepiota procera
Macrolepiota procera

Lameller: Sık aralıklı ve derin lamellere sahiptir. Rengi genç örneklerde tam beyaz iken, yaşla beraber kremsi tonlara bürünür. Lameller sapa tam bağlı değildir. Bağlantı direk sap ile şapka arasındadır. Kırılgan bir lamel yapısına sahiptir.

Macrolepiota procera
Macrolepiota procera

Gövde-Sap: Şemsiye mantarının sap rengi, beyaz üzerine kahverengi yılan derisi desenlerini andıran kahverengi dokular ile kaplıdır. Genç örneklerinde kahverengi dokular nadir iken yaşla beraber yoğun hale gelir. kahverengiye değişir. Sap üzerinde bağımsız aşağı yukarı hareket eden bir yüzük bulunmaktadır. Bu yüzük türün ayırt edilmesinde önemli bir faktördür. Sap boyutları 10-20 cm arasında değişirken 30 cm ye varan örneklerine rastlamak mümkündür. Sap eti beyazdır.

Koku: Hafif ceviz kokusu.

Spor Baskısı: Beyaz veya soluk krem.                      

Habitat: Genel olarak iğne yapraklı pinus ormanlarında karşılaşılmasına rağmen çok fazla değişik habitatta görülmesi mümkündür. Her türden orman mevkilerinin yanındaki yeşil alanlarda, bazen otlaklarda, (nadiren de olsa) bahçeler ve araziler gibi bozuk zeminlerde karşılaşmak mümkündür. Tek başına veya gruplar halinde rastlanabilir.

Mevsim: Sonbahar.

Yenilebilirlik ve Toksisite: Yenilebilir bir türdür. Bazı kişiler tarafından tadı beğenilmese de, genel kanı iyi yenilebilir lezzetli bir tür olduğu yönündedir. Genel olarak şapkanın tereyağında kızartılması ve un ile bulanarak derin yağa atılması gibi pişirme yöntemleri kullanılır.

Bazı zehirli lepiota türleri (Lepiota subincarnata – Lepiota brunneoincarnata vb.) ile karıştırılma ihtimali vardır. Bu mantarı zehirli lepiotalar ile karıştırmamak için en geçerli yöntem boyutudur. Lepiotalar en fazla 8-10 cm boyutlarına ulaşabildiği için, her ihtimale karşı 10 cm den küçük olan türleri tüketmemenizi tavsiye ediyoruz.

Genç örnekleri, Kuzey Amerika’da en çok zehirlenmeye neden olan zehirli Chlorophyllum molybdites ile karıştırılabilir. Ancak, Chlorophyllum molybdites mantarında, yeşil bir spor izi vardır (olgun örneklerde de bu hafif yeşillik, lamellerde görülür).

Bir diğer benzer tür arasında Chlorophyllum rhadoces – Kızaran Şemsiye Mantarı yer alır. Chlorophyllum rhacodes-Kızaran şemsiye mantarı kesildiğinde veya  berelendiğinde, kırmızımsı veya kestane rengi bir renk değişikliği olur ve keskin bir koku oluşur. Bu iki türü birbirinden ayırmak için iyi bir yöntemdir. Çiğ veya az pişmiş yenildiğinde mide rahatsızlıklarına neden olabilecek toksinler içerir ve bazı kişiler pişirildikten sonra bile güçlü bir alerjik reaksiyon gösterebilirler. Bu sebeple bu türüde iyi tanıyarak Şemsiye mantarı ile karıştırmamak gerekmektedir.

Dip not: Sitemizde yazılanlar, sadece ve sadece BİLGİLENDİRME amaçlıdır. Mantar toplamak ve tanımlamak kesinlikle uzmanlık gerektiren bir konudur. Sitemizdeki bilgilere göre mantar toplamamanız ve tüketmemeniz önemle duyurulur! Diğer yazılarıma göz atmak için tıklayınız.

Mantarlı Yaşam ailesinden yazarımız, Ali AYDOĞDU’ya ait Şemsiye Mantarı tanıtım videosunu galeri bölümünden izlemeniz tavsiye ederiz.

GALERİ

Güzel mantar görselleri ve bilgiler için Mantarlı Yaşam- Mantar Avcıları Facebook Grubumuzu da ziyaret edebilirsiniz. Web Sitemizde emeği olan herkese çok teşekkür ederiz.

1 Comment

1 Comment

  1. seyfi

    Aralık 13, 2022 at 3:19 pm

    Geçen haftaki kampta bolca vardı, fotoğraflayıp türüne baktım bu çıktı. Büyük ve dimdik duruşu orman içinde çok keyifliydi. 🙂

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Mantar Türleri18 saat ago

Altınpelte Mantarı (Tremella aurantia)

Mantar Türleri2 gün ago

Yaş Ağulumantar (Omphalotus olivascens)

Mantar Türleri5 gün ago

Maral Kirmit (Russula sardonia)

Agaricaceae6 gün ago

Kahve Pullu (Lepiota castanea)

Clavariadelphaceae7 gün ago

Haşmetli Topuzmantarı (Clavariadelphus pistillaris)

Mantar Türleri1 hafta ago

Göl Süngermantarı (Suillus lakei)

Anthracobia2 hafta ago

Zennezili Mantarı (Anthracobia melaloma)

Mantar Türleri2 hafta ago

Gavur Süngermantarı (Suillus bellinii)

Agaricaceae3 hafta ago

Ağulu Kum Pullusu (Lepiota brunneolilacea)

Amanita3 hafta ago

Zarlıçanak Mantarı (Amanita submembranacea)

Hydnaceae3 hafta ago

Royal Sığır Dili Mantarı (Hydnum reginae)

Mantar Türleri3 hafta ago

Parlak Kirmit Mantarı (Russula graveolens)

Bolbitiaceae3 hafta ago

Dönşapka Mantarı (Panaeolina foenisecii) 

Mantar Türleri4 hafta ago

Ecel Kirmiti (Russula subnigricans)

Agaricaceae4 hafta ago

Deli Pullu Mantar (Lepiota subincarnata)

Mantar Türleri4 hafta ago

Alagöz Kirmiti (Russula integra)

Gerronema1 ay ago

Takah Mantarı (Gerronema nemorale)

Mantar Türleri1 ay ago

Pullukarakız (Tricholoma atrosquamosum)

Mantar Türleri1 ay ago

Başlı Kukulcuk Mantarı (Mycena leptocephala)

Leucocoprinus1 ay ago

Sarı Şalvarlı Mantar (Leucocoprinus birnbaumii)

Lactarius1 ay ago

Melez Sütlüce Mantarı (Lactarius chelidonium)

Mantar Türleri1 ay ago

Vellinga Çıtkırdısı (Pluteus vellingae)

Agaricaceae2 ay ago

Şiş Poslak Mantarı (Lycoperdon umbrinum)

Agaricaceae2 ay ago

Chlorophyllum hortense – Sapıkızaran Şemsiye Mantarı

Mantar Türleri2 ay ago

Russula mustelina – Russet Kirmit

Mantar Türleri2 ay ago

Defne Mantarı (Pluteus lauracearum)

Lactarius2 ay ago

Acısütlüce Mantarı (Lactarius acris)

Mantar Türleri2 ay ago

Diri Pulcuklu Mantar (Psathyrella piluliformis)

Amanita2 ay ago

Karyağdı Mantarı (Amanita strobiliformis)

Mantar Türleri2 ay ago

Kırk Sevelen Mantarı (Parasola conopilea)

Amanita2 ay ago

Dertveren Mantarı (Amanita spadicea)

Mantar Türleri2 ay ago

Engin Yerkulak Mantarı (Otidea onotica)

Mantar Türleri2 ay ago

Güdük Ölüparmak (Xylaria hypoxylon)

Hypocreaceae2 ay ago

Kızıl Çinçomağı (Podostroma cornu-damae)

Hygrophoraceae2 ay ago

Mor Yosunmantarı (Arrhenia lilacinicolor)

Hericiaceae2 ay ago

Dişli Dedesakalı Mantarı (Hericium cirrhatum)

Cantharellaceae2 ay ago

Kokulu Siyah Trompet Mantarı (Craterellus foetidus)

Fomitopsidaceae2 ay ago

Gevrek Postiya Mantarı (Postia stiptica)

Craterellus fallax3 ay ago

Siyah Trompet Mantarı (Craterellus fallax)

Inocybaceae3 ay ago

Adalıkümbet Mantarı (Inocybe kusadasiensis)

Armillaria3 ay ago

Şiş Balmantarı (Armillaria gallica)

Basında Mantar3 ay ago

Yeni bir mantar türü keşfedildi

Inocybaceae3 ay ago

Kaygankümbet Mantarı (Inocybe viscida)

Hygrophoraceae3 ay ago

Baba Gaypaşuk Mantarı (Hygrophorus yadigarii)