Connect with us

Agaricaceae

Şemsiye mantarı (Macrolepiota procera)

Published

on

Macrolepiota proceraŞemsiye Mantarı


Taksonomi – Sınıflandırma

Alem: Mantarlar – Fungi

Bölüm : Basidiomycota

Sınıf: Agaricomycetes

Takım: Agaricales

Aile:  Agaricaceae

Cins: Macrolepiota

Tür: Macrolepiota procera

Macrolepiota procera- Şemsiye mantarı, ülkemizde ve dünyanın çeşitli bölgelerinde sık karşılaşılan Agaricaceae ailesine mensup, oldukça büyük şapkalı mantarlardan biri olan, popüler ve yenilebilir bir türdür. Ormanda heybetiyle ve duruşuyla uzaklardan dikkati çeker. Mantar toplayıcıları kadar, fotoğrafçılar için de ilgi çeken güzel yapılı bir mantardır.

Bu türün keşfi çok eskilere dayanmaktadır. 1772 Yılında İtalyan doğabilimci Giovanni Antonio Scopoli tarafından Agaricus procerus olarak adlandırılan bu türü, 1948 yılında Alman Mikolog Rolf Singer Macrolepiota cinsine aktarmış o günden bu yana ”Macrolepiota procera” ismiyle literatürde yer almaya devam etmiştir. Türkiye Mantarları Listesi (Aralık 2020) adlı kitapta ismi “Kartalayağı mantarı” olarak geçmektedir.

İngilizce’de Parasol Mushroom (Güneş şemsiyesi) olarak adlandırılan bu tür ülkemizde yöresel olarak; Şemsiye, Bilezik mantarı, Yüzük mantarı, Dede mantarı, Leylek bacağı mantarı, Turna bacağı, Dedebörk, Dedebörük gibi bir çok isimle anılmaktadır. İç anadolu bölgesinde, ata dilinde börk bir çeşit şapkaya verilen isimdir. Bu yüzden İç Anadolu bölgesinin köylerinde genellikle ”Dede Börkü” veya benzer isimlerle anılsa da genel ve yaygın kullanımı Şemsiye mantarıdır. Şimdi gelin hep beraber bu türü daha detaylı tanıyalım;

Şapka: Mantar çok genç iken, yani ilk evrelerde (galeride ki örneklerde de görüldüğü üzere ) yumrulu ve kapalı bir yapıdayken, hızla açılır ve önce dışbükey daha sonra tamamen düzleşme seviyesine gelir. Olgun bir Şemsiye mantarının çapı 50 santimetrelere kadar ulaşabilirken, genellikle ortalama 10-25 cm arasında değişir. Ortasında umbo olarak tabir ettiğimiz, bir çıkıntısı bulunmaktadır. Umbodan başlayarak kenarlara doğru düzenli şekilde yayılan kahverengi pulcukların altı beyazdır. Şapka eti beyaz olup yaşlı örneklerinde su kaybederek daha fazla lifli bir hale gelir.

Macrolepiota procera
Macrolepiota procera

Lameller: M. procera oldukça sık aralıklı ve derin lamellere sahiptir. Rengi genç örneklerde tam beyaz iken, yaşla beraber kremsi tonlara bürünür. Lameller sapa tam bağlı değildir. Bağlantı direk sap ile şapka arasındadır. Kırılgan bir lamel yapısına sahiptir.

Macrolepiota procera
Macrolepiota procera

Gövde-Sap: Şemsiye mantarının sap rengi, beyaz üzerine kahverengi yılan derisi desenlerini andıran kahverengi dokular ile kaplıdır. Genç örneklerinde kahverengi dokular nadir iken, yaşla beraber yoğun hale gelir ve kahverengiye değişir. Olgun örneklerde sap üzerinde bağımsız aşağı yukarı hareket eden bir yüzüğü bulunmaktadır. Bu yüzük genç örneklerde oynar değil sabittir. Ancak türün ayırt edilmesinde yüzüğün olup olmaması ve oynar olup olmaması yerine diğer faktörler ön planda tutulmalıdır. Sap boyutları oldukça uzun olup, 10-20 cm arasında değişirken 30 cm ye varan örneklerine de rastlamak mümkündür. Sapının eti beyazdır.

Koku: Hafif ceviz kokusu.

Spor Baskısı: Beyaz veya soluk krem.                      

Habitat: Genel olarak iğne yapraklı pinus ormanlarında karşılaşılmasına rağmen çok fazla değişik habitatta görülmesi mümkündür. Her türden orman mevkilerinin yanındaki yeşil alanlarda, bazen otlaklarda, (nadiren de olsa) bahçeler ve araziler gibi bozuk zeminlerde karşılaşmak mümkündür. Tek başına veya gruplar halinde rastlanabilir.

Mevsim: Sonbahar.

Yenilebilirlik ve Toksisite: Yenilebilir bir türdür. Bazı kişiler tarafından tadı beğenilmese de, genel kanı, iyi yenilebilir lezzetli bir mantar olduğu yönündedir. Genel olarak şapkanın tereyağında kızartılması ve un ile bulanarak derin yağa atılması gibi pişirme yöntemleri kullanılır.

Bazı zehirli Lepiota türleri (Lepiota subincarnata – Lepiota brunneoincarnata vb.) ile karıştırılma ihtimali vardır. Bu mantarı cüce şemsiye olarak da bilinen zehirli lepiotalar ile karıştırmamak için en geçerli yöntem boyutudur. Lepiotalar en fazla 8-10 cm boyutlarına ulaşabildiği için, her ihtimale karşı 10 cm den küçük olan türleri tüketmemenizi tavsiye ediyoruz.

Genç örnekleri, Kuzey Amerika’da en çok zehirlenmeye neden olan zehirli Chlorophyllum molybdites ile karıştırılabilir. Ancak, Chlorophyllum molybdites mantarında, yeşil bir spor izi vardır (olgun örneklerde de bu hafif yeşillik, lamellerde görülür).

Bir diğer benzer tür arasında Chlorophyllum rhadoces – Kızaran Şemsiye Mantarı yer alır. Chlorophyllum rhacodes-Kızaran şemsiye mantarı kesildiğinde veya  berelendiğinde, kırmızımsı veya kestane rengi bir renk değişikliği olur ve keskin bir koku oluşur. Bu iki türü birbirinden ayırmak için iyi bir yöntemdir. Çiğ veya az pişmiş yenildiğinde mide rahatsızlıklarına neden olabilecek toksinler içerir ve bazı kişiler pişirildikten sonra bile güçlü bir alerjik reaksiyon gösterebilirler. Bu sebeple bu türüde iyi tanıyarak Şemsiye mantarı ile karıştırmamak gerekmektedir.

Dip not: Sitemizde yazılanlar, sadece ve sadece BİLGİLENDİRME amaçlıdır. Mantar toplamak ve tanımlamak kesinlikle uzmanlık gerektiren bir konudur. Sitemizdeki bilgilere göre mantar toplamamanız ve tüketmemeniz önemle duyurulur! Diğer yazılarıma göz atmak için tıklayınız.

Mantarlı Yaşam ailesinden yazarımız, Ali AYDOĞDU’ya ait Şemsiye Mantarı tanıtım videosunu galeri bölümünden izlemeniz tavsiye ederiz.

GALERİ

Güzel mantar görselleri ve bilgiler için Mantarlı Yaşam- Mantar Avcıları Facebook Grubumuzu da ziyaret edebilirsiniz. Web Sitemizde emeği olan herkese çok teşekkür ederiz.

Continue Reading
2 Comments

2 Comments

  1. seyfi

    13/12/2022 at 15:19

    Geçen haftaki kampta bolca vardı, fotoğraflayıp türüne baktım bu çıktı. Büyük ve dimdik duruşu orman içinde çok keyifliydi. 🙂

  2. Samet

    10/03/2023 at 19:17

    Yeniliyor en zehirsiz mantardır

Leave a Reply

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Mantar Türleri6 saat ago

Ala Süngermantarı (Suillus variegatus)

Amanita1 gün ago

Kocakese Mantarı (Amanita amplivelata)

Basında Mantar2 gün ago

Yeni bir Amanita mantari daha bulundu

Mantar Türleri5 gün ago

Dikenlitabak Mantarı (Scutellinia scutellata)

Amanita1 hafta ago

Keseli Fındıkseven Mantarı (Amanita corylophila)

Basında Mantar2 hafta ago

Yeni bir Amanita türü mantar dünyaya ilk kez Türkiye’den tanıtıldı.

Bankeraceae2 hafta ago

Zarağlayan Mantarı (Hydnellum auratile)

Mantar Türleri3 hafta ago

Kestane Yılanmantarı (Melanoleuca castaneofusca)

Inocybaceae4 hafta ago

Mısırpüskülü Pseudosperma (Pseudosperma sororium)

Clitocybaceae1 ay ago

Sünük Hunimantarı (Clitocybe vibecina)

Boletaceae1 ay ago

Süngertop Mantarı (Wakefieldia macrospora)

Aspergillaceae1 ay ago

Mavi Küf Mantarı (Penicillium italicum)

Boletaceae1 ay ago

Sahte Çörek Mantarı (Boletus huronensis)

Mantar Türleri1 ay ago

Tepeli Paraşüt Mantarı (Marasmius collinus)

Gloeophyllaceae2 ay ago

Kokulu Kütüktereği Mantarı (Gloeophyllum odoratum)

Boletaceae2 ay ago

Kuzumantarı (Neoboletus eryhtropus)

Bjerkandera2 ay ago

Kandermantarı (Bjerkandera adusta)

Mantar Türleri2 ay ago

Ak Dikenlitabak Mantarı (Scutellinia armatospora)

Mantar Türleri2 ay ago

Keme Mantarı (Terfezia boudieri)

Asterophora2 ay ago

Top Mantareniği (Asterophora lycoperdoides)

Mantar Türleri2 ay ago

Mekik Sarıpelte Mantarı (Tremella fuciformis)

Boletaceae2 ay ago

Badem Süngerciği Mantarı (Suillellus amygdalinus)

Agaricaceae3 ay ago

Badem Mantarı (Agaricus subrufescens)

Cheimonophyllum3 ay ago

Akyelpaze Mantarı (Cheimonophyllum candidissimum)

Geopyxis3 ay ago

Kömür Kuşağzı Mantarı (Geopyxis carbonaria)

Cortinariaceae3 ay ago

Kestane Örümcek mantarı (Cortinarius roseocastaneus)

Mantar Türleri3 ay ago

Ak Pulbaş Mantarı (Pholiota lenta)

Hymenochaetaceae3 ay ago

Karatoynak Mantarı (Tropicoporus linteus)

Agaricaceae4 ay ago

Mini İçikızıl Mantarı (Agaricus micromegethus)

Dacrymyces4 ay ago

Turuncu Altınpelte Mantarı (Dacrymyces chrysospermus)

Lentinus4 ay ago

Delikli Kaplanmantarı (Lentinus arcularius)

Lactifluus4 ay ago

Mavi-Yeşil Sütlümantar (Lactifluus glaucescens)

Lactifluus4 ay ago

Sütübozuk Mantarı (Lactifluus pergamenus)

Lachnaceae4 ay ago

Sarıtas Mantarı (Lachnellula calyciformis)

Leucopaxillus4 ay ago

Ak Hunişapka Mantarı (Leucopaxillus albissimus)

Mantar Türleri4 ay ago

Çizgili Cüceyanak Mantarı (Resupinatus striatulus)

Dumontinia4 ay ago

Çobançanağı Mantarı (Dumontinia tuberosa)

Bolbitiaceae4 ay ago

Çizgili Gübremantarı (Bolbitius reticulatus)

Cortinariaceae4 ay ago

Sarımsı Örümcekmantarı (Cortinarius leucoluteolus)

Cantharellaceae4 ay ago

Tavukbacağı Mantarı (Cantharellus ferruginascens)

Hygrophorus4 ay ago

Mürekkepgaypaşuk Mantarı (Hygrophorus atramentosus)

Cantharellula4 ay ago

Grikambur Mantarı (Cantharellula umbonata)

Mantar Türleri5 ay ago

Dağınık Trişa Mantarı (Trichia decipiens)

Infundibulicybe5 ay ago

Baz Etçe Mantarı (Infundibulicybe alkaliviolascens)