Mantarlar toplamakla biter mi? Aşırı avlanmanın popülasyonlara etkisi nasıl olur? Mantar popülasyonlarının azalmasının gerçek sebepleri nelerdir? Bu sorular ve benzeri birçok soru, başta mantar avcılarının ve de mikoloji bilimi ile uğraşan bilim insanlarımızın hep aklında olan, cevaplarını hep merak ettiği sorular olmuştur. Derleme makalemizde bu soruların cevaplarını detaylı vermeye ve araştırmamızın sonuçlarını sizlerle paylaşmaya gayret edeceğiz.
Mantarlar toplamakla biter mi? Kısa ve öz cevap “her ne kadar bilinçsiz, yanlış ve aşırı toplama yerel popülasyonlara zarar veriyor olsa da, mantarlar toplamakla bitmez! Mantarlar bitki ve hayvan değildirler. Bu iki alemde de yer almazlar. Onlar kendilerine has özellikleri olan ayrı bir ale içinde kendilerine yer bulmuş muhteşem organizmalardır. İşte tam da bu sebeplerden , Mantar biyolojisi, Mantar anatomisi ve de Mantarlarda çoğalma – üreme gibi konuları iyi bilmek bu sorunun cevabını bulmada bizlere yardımcı olacaktır.
Hepimizin “Mantar” diye tabir ettiği canlı organizma, bizim onu gözle gördüğümüz toprak üstündeki veya ağaç-dal-kütük üzerindeki halidir. Halbuki mantarın esas gövdesi yani asıl organizma, onun toprak altındaki veya ağaç kütüğü, dalı veya odunu içindeki, hiflerin bir araya gelerek oluşturduğu Miselyum ağıdır. Miselyum ağı zarar görmedikçe mantar o bölgede sürdürülebililiği devam ettirir. Genel kanı da budur.
Aşırı toplamanın olası etkileri mutlaka vardır. Bir bölgede yapılan talan, bilinçsiz ve aşırı toplama o bölgedeki mantarların spor olgunluğuna erişmesini ve sporlarını etrafa yaymasını doğal olarak az-çok etkileyecektir. Şimdi bu konuyu biraz açalım; Bilindiği üzere mantarlar sporla çoğalırlar. Belirli bir olgunluğa ulaşan mantar sporlarını dökme ve yayma eylemine başlar. İşte bu aşırı ve bilinçsiz toplamanın en büyük etkisi, mantar spor yayılımının azalmasınadır. Spor yayılımının azalması neticesinde, o bölgedeki mantar tür ve türlerindeki popülasyonların azalması ile sonuçlanır, ama “tamamen bitirir” demek yanlış olur. Bilinçli bir mantar toplayıcısı mantar topladığı alandaki tüm mantarları almaz, yeni büyüyen bazılarını spor olgunluğuna erişmesi için bırakır, veya çok irilerinden birkaçını aynı sebeple olduğu yerde bırakır. Hava almayan naylon poşet veya plastik kovalar yerine, delikli hasır sepet veya eski tarz pazar fileleri kullanır. Şayet, ille de kova kullanılacak ise, bu kovalara matkap yardımı ile küçük hava delikleri açmak ta pratik bir yöntem olabilir.
Aşırı ve bilinçsiz toplamanın, nadir bulunan ve yavaş büyüyen türler üzerindeki etkisi de önemlidir. Bir bölgede çok az bulunan nadir türler, mümkünse bilimsel çalışamalar hariç asla toplanmamalı ve sürdürülebilirliğine yardımcı olunmalıdır. Burda asıl tehlike mantarın yaşam alanı olan habitatının tahribatıdır. Habitatın tahribatı ve talan edilmesi, mantar popülasyonlarına aşırı ve bilinçsiz toplanmasından daha fazla zarar verir.
Peki konuyla ilgili olarak, bilimsel çalışmalar ve bulgular ne diyor? Çoğu bilimsel çalışma göstermiştir ki mantar popülasyonlarını asıl tehdit eden şey toplama değil, habitat kaybıdır. Ormanlardaki seyreltme ve kesim faaliyetleri, toprak sıkışması, çevre kirliliğinin ve iklim değişikliğinin etkileri de büyük etkendir. Yani toplama sırasında toprağın sopa, kazma, tırmık vb kullanılarak eşelenmesinin, alanın aşırı çiğnenip toprağın sertleşmesinin ve de miselyumun zarar görmesinin etkilerinin aşırı ve bilinçsiz toplamadan daha çok ve önemli olduğu görülmüştür. Avrupa’da yapılmış uzun dönemli ciddi araştırmalar, kontrollü ve bilinçli toplamanın çoğu yaygın türde ciddi popülasyon azalmalarına yol açmadığını, ancak ticari ve yoğun baskının bazı bölgelerde verimi düşürdüğünü göstermektedir.
Mantar dünyasında tartışmalara yol açmış ve hala daha konuşulup tartışılan “Mantar sökülerek toplanmaz, bıçakla kesilerek toplanır” tezi de yapılan araştırmalar neticesinde çürütülmüştür. Kesilerek veya sökülerek toplanmasının gelecek yıllardaki mantar popülasyonlarına çok büyük bir etkisi olmadığı görülmüştür. Yani “sökülerek topraktan alınan veya koparılarak ağaçtan alınan yerlerde bir daha asla mantar çıkmaz” söylemi tamamen asılsız olup, doğru sanılan yanlışlar arasındadır. Özetle anlatmak gerekirse, mantarın toplama yöntemi (keserek veya sökerek toplama) habitatına verilen zarar yanında, devede kulaktan daha küçüktür.
Yani aşırı mantar toplamak genellikle altta yatan miselyuma (ana mantar gövdesi) veya gelecekteki hasatlara zarar vermez, çünkü bunlar toprak altındaki mantar ana gövdesinin toprak üzerindeki meyveleri gibidir, bunu bir ağaçtan elma toplamaya benzetebiliriz. Ağaçtaki bütün elmaları toplamış olmamız, sonraki yıllardaki hasadı etkilemez. Araştırmalar, hem toplamanın hem de kesmenin uzun vadeli verimi önemli ölçüde etkilemediğini göstermektedir. Bununla birlikte, aşırı, agresif çekme, miselyum ağında küçük, lokalize hasarlara neden olabilir.
Mantar toplama yöntemleriyle ilgili önemli ayrıntılar:
- Kesme ve Toplama: Bazıları burkup sökerek almanın, bazıları da bıçakla keserek toplamanın toprak altındaki miselyum ağına zarar vermekten kaçınmak için daha iyi bir yöntem olduğuna inanır, ancak bilimsel veriler ve kanıtlar her iki yöntemin de (kesme ve çekme) mantarın sağlığı üzerinde çok az veya hiç uzun vadeli etkisi olmadığını göstermektedir.
- En İyi Uygulamalar: Hassas ve açıkta kalan miselyum ağını oluşturan hiflerin (ipliksi yapıların korumak için, geride kalan herhangi bir deliği çevreleyen toprak veya yapraklarla hafifçe kapatmak iyi bir uygulamadır.
- Faaliyetin Etkisi: Uzun vadeli bir İsviçre çalışmasından elde edilen araştırmalar, düzenli, sistematik hasadın gelecekteki mantar bolluğunu azaltmadığını, ancak çevredeki alanın yoğun bir şekilde çiğnenmesinin toplama eyleminden daha zararlı olabileceğini göstermektedir.
Poliporlar (Ağaç mantarları) gibi türler için, yalnızca istenen kısımların kesilmesi, geri kalanların büyümeye ve sporları serbest bırakmaya devam etmesini sağlar.
- Toprağı Eşelemek ve Tırmıklamak: Mantar bulmak için orman tabanını tırmıkla kazımak, üst örtüyü açarak altındaki hassas miselyum dokusunun kurumasına ve ölmesine neden olur. Bilinçli toplayıcılar, mantarı nazikçe burarak, sökerek almalı ve açılan yeri mutlaka toprakla tekrar örtmelidir.
- Aşırı ve Kontrolsüz Toplama: Meradaki tüm mantarları (küçük-büyük demeden) toplamak, sporların yayılmasını engelleyerek o bölgenin gelecek yıllardaki verimini etkiler ve azaltabilir. Oysa doğada bırakılan olgun mantarlar, milyonlarca spor saçarak yaşam döngüsünü devam ettirir.
- Hatalı Taşıma ve Poşet vb Kullanımı: Mantarları naylon poşetlerde taşımak, sporların toprağa dökülmesini ve çevreye yayılmasını engeller, ayrıca mantarın daha çabuk ve kolay bozulmasına yol açar. Bunun yerine hasır sepet kullanmak, siz yürürken sporların çevreye yayılmasına ve çevrede yeni meraların oluşmasına yardımcı olur.
- Habitat Tahribatı: Bilinçsizce açılan yollar, atılan çöpler ve meranın konumunun ticari kaygılarla herkese yayılması, kalabalık kitlelerin hassas ekosistemi fiziksel olarak ezmesine (ayakla çiğnemesine) neden olur.
Makalemizde “Mantarlar toplamakla biter mi” sorusunu elimizden geldiğince cevaplamaya çalıştık. Sitemizde yer alan Mantarlarda üreme çoğalma, Mantar kesilerek mi, sökülerek mi toplanmalı başlıklı yazılarımızı da okumanızı tavsiye ederiz.
Mantarların sadece birer besin kaynağı değil, ormanın “internet ağı” ve en önemli geri dönüşümcüleri olduğu unutulmamalıdır. Onları korumak, ormanın geleceğini dolayısıyla kendi geleceğimizi korumaktır.
Unutulmamalıdır ki, birçok ülkede devlet ormanlarından izinsiz ve usulsüz mantar toplamak, yasal yaptırımlara tabi olabilir.
Dip not: Sitemizde yazılanlar, sadece ve sadece BİLGİLENDİRME amaçlıdır. Mantar toplamak ve tanımlamak kesinlikle uzmanlık gerektiren bir konudur. Sitemizdeki bilgilere göre mantar toplamamanız ve tüketmemeniz önemle duyurulur! Diğer yazılarımıza göz atmak için tıklayınız.
Güzel mantar görselleri ve bilgiler için Mantarlı Yaşam- Mantar Avcıları Facebook Grubumuzu da ziyaret edebilirsiniz. Öne çıkan görsel (Pleurotus eryngii – Diken Mantarı) fotoğrafı için Çanakkale’den Kamuran Arslan kardeşimize ve web sitemizde emeği olan herkese çok teşekkür ederiz.
