Spathularia flavida – Kaşıkmantarı
Taksonomi – Sınıflandırma
Alem: Mantarlar – Fungi
Bölüm: Ascomycota
Sınıf: Leotiomycetes
Takım: Rhytismatales
Aile: Cudoniaceae
Cins: Spathularia
Tür: Spathularia flavida
Spathularia flavida, Ascomycota yani keseli mantarlar bölümünde yer alan, sarımsı, kaşık veya yelpaze benzeri, farklı ve eşsiz yapısıyla dikkat çeken bir mantar türüdür. İngilizcede genellikle “Yellow Fan“ (Sarı Yelpaze) veya “Fairy Fan” (Peri Yelpazesi) olarak bilinir. Türkiye Mantarları Listesi referans kitabımızda bu mantar “Kaşıkmantarı” olarak geçmektedir.
Makroskobik Özellikleri: Toplam gövde boyu genellikle 2 ila 8 cm arasındadır. Bir bütün olarak bakıldığında küçük sarımsı bir spatula, minyatür bir kaşık veya yelpazeyi andırır. Belirgin bir şapka (fertil/üretken kısım) ve sap (kısır kısım) ayrımı vardır.
Şapka (Himenyum / Fertil Kısım): Mantarın üst tarafındaki sarı ve yassılaşmış bölgedir. Sporların üretildiği yapıyı taşır. İki yandan basık, yassı, yelpaze veya kaşık biçimindedir. Genellikle sapın her iki tarafına simetrik olmayan bir şekilde yayılır.
Mantar pürüzsüz veya hafif unsu/pütürlü bir yüzeye sahiptir. Şapka kısmı ile birleştiği nokta net bir renk ve doku sınırı çizer.
Canlı sarı, parlak saman sarısı veya turuncumsu sarı renktedir. Yaşlandıkça veya kurudukça rengi hafifçe koyulaşıp matlaşabilir.
Düzgün veya hafifçe oluklu, kıvrımlı, dalgalı bir dokuya sahiptir. Kenarları düzensiz, bazen loblu veya geriye doğru hafif kıvrıktır.
Gövde-Sap: Sap kısmı şapkayı orman tabanındaki toprağa veya çam ibrelerine bağlayan gövde kısmıdır. Boyutları 1.5 – 5 cm uzunluğunda, 3 – 10 mm kalınlığındadır. Şapkadan belirgin şekilde farklıdır. Beyazımsı, krem, soluk sarı veya fildişi tonlarındadır. Silindirik veya hafifçe yassılaşmış olup taban kısmına doğru genişleyebilir.
Dokusu yani eti son derece ince, esnek, kaygan/kıkırdaksı (süngerimsi değil) ve kırılgandır. İç rengi dış rengiyle aynı tondadır (krem-sarı).
Koku: Belirgin veya ayırt edici bir kokusu ve tadı yoktur; bazen hafif topraksı bir koku hissedilebilir.
Spor Baskısı: Spor izi rengi beyaz ila çok soluk krem rengidir (beyaz veya soluk sarımsı tonlardadır).
1. Ascus (Spor Kesesi) Yapısı: Inoperkülat (kapağı olmayan, üst uçtaki özel bir delikten/ yarıktan spor fırlatan) yapıdadır. Uzun, silindirik veya dar klavat (tuzluk/sopamsı) formdadır. Taban kısmına doğru daralır. Boyutları genellikle 100 – 125 X 8 – 11 µm ölçülerindedir. Her bir ascus içinde 8 adet spor paralel demetler halinde paketlenmiştir.
2. Ascospor Yapısı: Şekil olarak Fasiküler (iğnemsi / ipliksi – filiform) bir görünümlüdür. Sporlar son derece ince, uzun ve uçlara doğru hafifçe incelen bir yapıya sahiptir. Boyutları, 40 – 70 X 1.5 – 2.5 µm boyutlarındadır. Enine göre oldukça uzundur. Olgunlaştıkça çoklu septalı (çok hücreli/bölmeli) hale gelir. Spor içinde 3 ila 8 veya daha fazla enine bölme görülebilir. Sporların dış yüzeyinde ince, yapışkan bir müsilaj (jel) kılıfı bulunur. Bu kılıf sporların çevreye ve bitki örtüsüne tutunmasını kolaylaştırır.
3. Parafizler (Steril İplikçikler): Spor keselerinin (ascus) arasında yer alan destekleyici, kısır steril iplikçiklerdir. İnce, silindirik ve dallanmış yapıdadır.
Uç kısımları genellikle spiralleşmiş, kıvrılmış veya kanca şeklini almıştır. Bu kıvrık uç yapısı Spathularia cinsini mikroskop altında ayırt etmede önemli bir taksonomik karakterdir.
Olgunlaşan ascus içindeki turgor basıncı artar. Kesenin tepe noktasındaki açıklıktan iğne şeklindeki ascosporlar havaya fırlatılır. İğnemsi ve hafif yapılı sporlar hava akımlarıyla kolayca dökülmüş çam ve köknar ibrelerinin arasına taşınır. Nemli ortamda çimlenen sporlar hif yapılarını oluşturarak orman tabanındaki organik maddeleri çürütme (saprofitik) döngüsünü başlatır.
Habitat: Genellikle iğne yapraklı (kozalaklı) orman tabanlarında, çam ve köknar iğnelerinin döküldüğü nemli zeminlerde bulunur. Saprotrof (çürükçül) bir mantardır. Orman tabanındaki iğne yaprakları ve organik maddeleri ayrıştırır. Tek tek yetişebileceği gibi, sıklıkla küçük gruplar veya peri halkaları halinde bulunur.
Türkiye’de de resmi kaydı bulunan bu mantara Orta ve Doğu Karadeniz de rastlanmıştır.
Mevsim: Yaz sonundan sonbahar ortalarına kadar habitatlarında görülürler.
Yenilebilirlik ve Toksisite: Spathularia flavida zehirli bir mantar olarak kabul edilmese de, yenilebilir bir tür olarak önerilmez. Mantarın dokusu yani etli kısmı oldukça küçük, ince ve kıkırdaksıdır. Mutfak değeri yoktur. Ayrıca doğada benzer görünümlü türlerle karışma riski olduğundan toplanmamalı, doğasında bırakılmalıdırlar.
Ek bilgiler: Benzer türler mevcuttur. Bunlar;
Spathularia rufa: S. flavida‘ya çok benzer ancak rengi sarıdan ziyade kırmızımsı-kahverengi veya koyu turuncudur.
Spathulariopsis velutipes: Sap kısmı belirgin şekilde kadifemsi ve tüylüdür.
Microglossum viride: Benzer dil/spatula formundadır ancak rengi sarımsı değil, yeşilimsi tondadır.
Nemli bir çam ormanında yürürken çam ibrelerinin arasından fırlamış, beyaz saplı ve üstü parlak sarı bir minyatür yelpazeyi andıran 3-5 cm’lik bir mantar gördüyseniz, büyük olasılıkla bir Spathularia flavida ile karşı karşıyasınızdır demektir.
Dip not: Sitemizde yazılanlar, sadece ve sadece BİLGİLENDİRME amaçlıdır. Mantar toplamak ve tanımlamak kesinlikle uzmanlık gerektiren bir konudur. Sitemizdeki bilgilere göre mantar toplamamanız ve tüketmemeniz önemle duyurulur! Diğer yazılarımıza göz atmak için tıklayınız.
GALERİ
Güzel mantar görselleri ve bilgiler için Mantarlı Yaşam- Mantar Avcıları Facebook Grubumuzu da ziyaret edebilirsiniz. Web Sitemizde emeği olan herkese çok teşekkür ederiz.