Ascosphaera apis – Yuvarkese Mantarı
Taksonomi – Sınıflandırma
Alem: Mantarlar – Fungi
Bölüm: Ascomycota
Sınıf: Eurotiomycetes
Takım: Onygenales
Aile: Ascosphaeraceae
Cins: Ascosphaera
Tür: Ascosphaera apis
Ascosphaera apis, bal arısı (Apis mellifera) larvalarında “Chalkbrood” yani kireç hastalığına neden olan Ascosphaeraceae familyasına mensup entomopatojen (böcek patojeni) bir mantar türüdür. Sadece larvaları etkileyen bu mantar hastalığı, larvaların sindirim kanalına yerleşerek onları içten dışa tüketir ve enteresan bir şekilde kireç benzeri sert tebeşirimsi mumyalara dönüştürür. Fırsatçı bir fungus olan Ascosphaera apis’in neden olduğu bu kireç (tebeşir) hastalığının, bal arısı larvalarında toplu ölümlere yol açtığı ve koloniyi hızla zayıflattığı bilimsel olarak kanıtlanmıştır (Tutkun ve Inci, 1992). Kireç hastalığı dünyada ilk defa Almanya’da 1913 yılında görülmüştür. Sadece bal arısı larvalarında hastalığa neden olan A. apis mantarı, ergin bal arılarına doğrudan, diğer böceklere ise hiç zarar vermez!
Ergin arıların getirdiği sporlu besinlerin (polen/bal) larvalara yedirilmesiyle spora maruz kalınır. Sporlar larvanın arka bağırsağında (hindgut) CO₂ ve uygun besin konsantrasyonu ortamında çimlenir. Hifler bağırsak duvarını delerek larval dokulara ve doğrudan hemolenfe yayılır; larvayı içeriden dışarıya doğru tüketirler ve tebeşir-kireç benzeri sert mumyalara dönüştürürler.
Yalnızca bal arısı larvalarında hastalık yapar; diğer böcekleri enfekte etmez. Mantarın ürettiği sporlar dış ortamda ve toprakta çok dayanıklıdır. Özelliklerini yıllarca (15 yıla kadar) koruyabilirler. Heterotallik (farklı erkek ve dişi eşey tiplerine sahip) bir yapı sergiler. Uygun koşullarda birleşerek spor keseleri (askoma) oluştururlar.
Besin için larva ile yarışan mantar, larvanın ölümüne yol açar. Ölen larvalar önce pamuksu beyaz bir görünüme bürünürler, zamanla sertleşerek tebeşir veya kireç benzeri birer mumyaya dönüşürler. Ergin işçi arılar diğer bir deyişle temzlik işçisi arılar, ölen bu sertleşmiş larvaları petek gözlerinden çıkararak kovanın önüne ya da tabanına atarlar.
Koku: Bal arılarının kovanı açıldığında alınan koku, bal mumunun tatlı kokusundan ziyade hafif ekşimiş, mayalanmış veya nemli bodrum/mantar kokusunu andırır.
Spor Baskısı: Spor izi rengi koyu kahverengi ile siyah arasındadır;
Sadece Miselyum Büyümesi (Eşeysiz Aşama): Mantarın ilk uzantıları olan miselyumlar beyaz renklidir. Enfekte larva ilk aşamada tebeşir beyazı görünür.
Spor Oluşumu (Eşeyli Aşama): Dişi ve erkek miselyumların birleşmesiyle sporangium (spor keseleri) ve sporlar oluşmaya başladığında renk değişir. Spor kümeleri ve olgun sporlar koyu gri, kahverengimsi siyah veya kömür siyahı bir renk alır.
Hif Yapısı: Bölmeli (septalı), şeffaf (hyalin) ve dallanan miselyum yapısına sahiptir. Hif genişlikleri genellikle 2.5–8 µm arasında değişir.
Eşeyli Üreme Yapıları yani Sporokistler: A. apis heterotallik bir mantardır. (+) ve (-) hiflerin temasıyla dişi organ (ogonyum) üzerinde özel besleyici yapılar üretilir ve döllenme sonrası Sporokist (Spore cyst) adı verilen küresel koruyucu yapılar meydana gelir. Sporokistler koyu kahverengi-siyah renkli, düzgün çeperli kürelerdir; genellikle 60–100 µm çapındadırlar.
Spor Küreleri yada Spore Balls: Sporokistlerin içinde çok sayıda küresel veya oval hücresel paket bulunur. Çapları yaklaşık 11–19 µm boyutlarındadır.
Askosporlar (Sporlar): Spor kürelerinin içerisinde paketlenmiş temel enfeksiyon birimleridir. Düz veya hafif kıvrımlı silindirik (mekik/muz benzeri) yapıdadırlar. Boyutları 3–4 µm × 1.4–2 µm kadardır..
Bu A.apis sporları çevre koşullarına son derece dayanıklıdır; kovan ekipmanlarında veya toprakta onlarca yıl (15 yıla kadar) canlılığını koruyabilirler.
Habitat: Ascosphaera apis mantarının doğal habitatı, yaşama alanı ve yayılım ortamı doğrudan bal arısı kovanları ve çevresi ile arı ürünleridir. Zorunlu olmayan ancak arı kolonisinin yaşam döngüsüne bağımlı bir patojendir.
Mevsim: Nisan – Mayıs – Haziran
Yenilebilirlik ve Toksisite: Mikroskobik bir mantar olan A.apis, bal arıları larvalarını enfekte ederek öldüren bir patojen mantardır.
Ek bilgiler:
Chalkbrood – Kireç (Tebeşir) hastalığının ortaya çıkış sebepleri şöyle sıralanabilir;
- Nem ve Havalandırma: Kovan içi nemin yüksek olması ve yetersiz havalandırma, mantarın gelişimini tetikler.
- İklim ve Sıcaklık: Serin, nemli ve soğuk hava şartları (özellikle ilkbahar dönemleri) larvaların üşümesine ve direncini yitirmesine sebep olur.
- Koloni Stresi: Yetersiz beslenme, zayıf bağışıklık veya Varroa gibi diğer parazitlerin baskısı hastalığın şiddetini artırır.
Chalkbrood – Kireç (Tebeşir) hastalığı ile mücadele yöntemleri;
- Kültürel Önlemler: Kovanların nemsiz, güneş alan ve iyi havalandırılan yerlerde tutulması.
- Hijyen: Eski ve hastalıklı peteklerin kullanılmaması, koloninin güçlü tutulması.
- Genetik Direnç: Kireç hastalığına dayanıklı genç ana arılarla değişim yapılması.
Dip not: Sitemizde yazılanlar, sadece ve sadece BİLGİLENDİRME amaçlıdır. Mantar toplamak ve tanımlamak kesinlikle uzmanlık gerektiren bir konudur. Sitemizdeki bilgilere göre mantar toplamamanız ve tüketmemeniz önemle duyurulur! Diğer yazılarımıza göz atmak için tıklayınız.
GALERİ
Güzel mantar görselleri ve bilgiler için Mantarlı Yaşam- Mantar Avcıları Facebook Grubumuzu da ziyaret edebilirsiniz. Web Sitemizde emeği olan herkese çok teşekkür ederiz.
