Pholiota squarrosa – Dikenli Pulbaş Mantarı
Taksonomi – Sınıflandırma
Alem: Mantarlar – Fungi
Bölüm: Basidiomycota
Sınıf: Agaricomycetes
Takım: Agariicales
Aile: Strophariaceae
Cins: Pholiota
Tür: Pholiota squarrosa
Pholiota squarrosa, Shaggy scalycap, The Shaggy Pholiota ve The Scaly Pholiota İngilizce isimleri ile tanınan Strophariaceae familyasından bir mantar türüdür. Türkiye Mantarları Listesi (Aralık 2020) referans kitabımızdaki Türkçe ismi “Dikenli Pulbaş” mantarıdır.
Yunanca “pul, kabuk, soyulan dış katman” gibi anlamlara karşılık gelen Pholis kelimesinden türetilen cins ismi Pholiota, pullu anlamına gelir. Spesifik sıfat olan tür ismi “squarrosa” ise “dikenimsi, çıkıntılı,” anlamlarına karşılık gelir.
Tür, ilk olarak 1771 yılında ona Agaricus squarrosus adını veren Alman bilim adamı Christian Ehrenfried Weigel (1748 – 1831) tarafından tanımlanmıştır. Mantar 1871 yılında Alman mikolog Paul Kummer tarafından bugünkü cinsine aktarılmış, bilimsel adı Pholiota squarrosa olmuştur.
Pholiota squarrosa’nın eş anlamlıları (Sinonimleri) arasında Agaricus floccosus, Agaricus squarrosus, Lepiota squarrosa, Agaricus verruculosus ve Dryophila squarrosa bulunur.
Şapka: 4 – 12 cm çapında olan şapka, sarı-koyu sarı veya saman sarısı renklerde olabilir. Şapka aşağı yukarı eşmerkezli halkalarda, yukarı dönük üçgen kahverengi pullarla kaplıdır. İlk başta dışbükey olan şapkalar yaşla birlikte düzleşir, ancak yuvarlanmış bir kenar boşluğunu korur. Şapka eti çok soluk sarıdır ve oldukça sağlamdır.
Lameller: Oldukça sık ve adnat lameller ilk başta soluk grimsi sarıdır ve sporlar olgunlaştıkça tarçın rengi olur. Kortina benzeri bir örtü genç örneklerde lamellerin üzerini kaplar.
Gövde-Sap: Sap 7 – 15 mm çapında ve 6 – 15 cm uzunluğundadır, sapın toprağa yakın, alt kısımlarında şapkasındakine çok benzer pullarla kaplı, belirgin bir pullu halkası vardır. Sapın halkanın üzerindeki üst kısmı daha soluk ve pürüzsüzdür.
Koku: Turp gibi kokması ile bilinir. Koku tür için ayırt edici özelliktir. Tadı da turp gibidir.
Spor Baskısı: Pas kahverengisi spor baskısı vardır. Sporlar eliptik ve pürüzsüzdür. Sporlar 6-8 x 3.7-4.4 μm boyutlarındadır. Bazidyalar yani spor taşıyan hücreler ise 16–25 x 5–7 μm boyutlarında olup, sopa şeklinde ve dört sporludur.
Habitat: Dikenli Pulbaş mantarı, geniş yapraklı yaşlı ağaçların taban kısımlarında, bazen kesilmiş ağaçların kütüklerinde büyürler. Tür çoğunlukla geniş yapraklı ağaçlar (Kayın, Huş Akçaaağaç gibi) üzerinde, ancak nadirde olsa kozalaklı ağaçlarda (özellikle ladin ağaçları üzerinde) konakçı olarak yaşarlar. Sabrobik yani çürükcül beslenirler ancak hafif parazitik olma özellikleri de vardır. Yani hem çürükçül hem de parazit mantarlardandır.
Türkiye’de de resmi kaydı bulunan bu mantar ülkemizde Batı Karadeniz Bölümü, Yukarı Sakarya ve Konya Bölümleri , Yukarı Fırat ve Erzurum-Kars Bölümleri, Adana Bölümü ve Orta Fırat Bölümünde bulunmaktadır.
Mevsim: Yaz ve Sonbahar.
Yenilebilirlik ve Toksisite: Bazı kaynaklarda zehirli bir mantar olduğu ve mide–bağırsak sorunları yaptığı bildirilmiştir. Bu mantarı tüketenlerde şiddetli mide bulantısı, kusma ve karın ağrısı gibi belirtiler görülmüştür. Ayrıca, yenilebilir türlerle karıştırılması da mümkündür, bu nedenle toplanıp tüketilmesi önerilmez.
Ek bilgiler: Pholiota squarrosa – Dikenli Pulbaş Mantarı birçok türle karıştırılabilir. Bunlar;
Pholiota squarrosoides, P. squarrosa’ya çok benzer. Ancak, pulları daha yumuşaktır. Şapkası genelde (özellikle ıslak veya nemli iken) daha yapışkanımsıdır. Tüketilmez.
Pholiota aurivella (Sarı Pulbaş Mantarı), şapkası daha büyük, daha yapışkanımsı ve parlak altın sarısıdır. Pulları da daha seyrektir. Zehirli bir türdür.
Pholiota adiposa (Kıvrık Pulbaş Mantarı), şapkası daha parlak ve yapışkanımsıdır. Pulları da daha ince ve kısadır. Bu da zehirli bir türdür.
Gymnopilus junonius (Şah örtük mantarı), sarı ve turuncu tonlarda büyük bir mantardır. Pulları olsa da daha incedir. Toksik bir mantardır ve kesinlikle tüketilmez.
Armillaria mellea (Bal mantarı), en çok karıştırılan türlerden ikincisidir. Her iki tür de ağaç diplerinde kümeler oluştururlar. Ancak bal mantarı: Genelde daha soluk ve daha ince pulludur. Spor baskısı beyazdır (Pholiota’da kahverengidir). Bal mantarı, her ne kadar yenilebilir bir tür olsa da, Armillaria türlerinin bazı insanlarda sıkıntılı durumara neden olduğu bilinmektedir.
Kuehneromyces mutabilis (Püsküllüoynak mantarı), daha küçük, narin, sapının ortasında tipik koyu “halka” bölgesi vardır. Şapkası nemliyken iki tonlu görünür. Yenilebilir kabul edilir ama ölümcül Galerina ile karışabildiği için tehlikeli bir türdür.
Galerina marginata (Cenaze çanı mantarı) ile de karıştırlması mümkündür ve de en tehlikelisi de budur. Asla toplanmamalı, yenilebilir mantarlarla kıyaslanmamalı ve de karıştırılmamalıdır. Pulları daha az belirgin olsa da, bazen Pholiota türleriyle aynı habitatı paylaşır. Amanitin zehiri içerdiği için ölümcül bir mantardır.
Dip not: Sitemizde yazılanlar, sadece ve sadece BİLGİLENDİRME amaçlıdır. Mantar toplamak ve tanımlamak kesinlikle uzmanlık gerektiren bir konudur. Sitemizdeki bilgilere göre mantar toplamamanız ve tüketmemeniz önemle duyurulur! Diğer yazılarımıza göz atmak için tıklayınız.
GALERİ
Güzel mantar görselleri ve bilgiler için Mantarlı Yaşam- Mantar Avcıları Facebook Grubumuzu da ziyaret edebilirsiniz. Web Sitemizde emeği olan herkese çok teşekkür ederiz.
