Hebeloma radicosum – Köklü Turpkokan Mantarı
Taksonomi – Sınıflandırma
Alem: Mantarlar – Fungi
Bölüm: Basidiomycota
Sınıf: Agaricomycetes
Takım: Agaricales
Aile: Hymenogastraceae
Cins: Hebeloma
Tür: Hebeloma radicosum
Hebeloma radicosum, yaygın olarak “Rooting Poisonpie” yani “Köklü Zehirli Çörek Mantarı” olarak bilinir. Mantar ülkemizde “Köklü Turpkokan” Türkçe ismi ile literatüre girmiştir (TML – Aralık 2020). Özellikle toprak altındaki derin köksü uzantısı ve karakteristik kokusu ile mantar dünyasında oldukça dikkat çeken, zehirli ektomikorizal bir mantar türüdür.
Tür, ilk kez 1784 yılında Bull tarafından Agaricus radicosus olarak tanımlanmış ve 1915 yılında, bugünde kullanılan geçerli bilimsel ismi Hebeloma radicosum ismini almıştır. H. radicosum’un sinonimleri arasında Pholiota radicosa (1871), Dryophila radicosa (1886), Myxocybe radicosa (1889) ve Roumeguerites radicosus (1979) bulunmaktadır.
Şapka: 5–10 cm çapında olan Hebeloma radicosum başlangıçta (genç evrede) konveks yani dışbükey olup olgunlaştıkça düzleşir. Nemli havalarda şapka yüzeyi yapışkanımsı veya jelimsidir. Renk olarak kirli sarı, koyu devetüyü, kahverengimsi-opak veya soluk tarçın tonlarındadır. Şapka kenarlarına doğru çok daha açık renkler hakimdir. Şapka kenarlarında mantar gençken içe kıvrık örtü (velum) kalıntıları saçak şeklinde asılı kalabilir
Lameller: H.radicosum lamellerinin sapa bağlanma noktası çentiklidir (emarginate). Başlangıçta beyazımsı veya soluk kremsi iken, sporlar olgunlaştıkça kızıl-kahve, tarçın-kahve veya toprak rengine döner. Lamel kenarları genellikle ince dişli veya saçaklı bir yapıya sahiptir.
Gövde-Sap: 7.5-18 cm uzunluğunda ve 1.3–2.5 cm kalınlığında olan Köklü Turpkokan mantarının sapı, hafif şişkin, yukarı ve aşağı doğru daralan bir yapıdadır. Üst kısmında belirgin, kalıcı, membranöz (zarımsı) bir halka (yüzük) bulunur. Sapın tabanı lifli, pamuksu pullarla kaplıdır.
Sap uzantısı olarak tabir edebileceğimiz yalancı kök (Pseudorrhiza), mantarın en belirgin ve ayırt edici özelliğidir. Sapın tabanı toprak altında derinlere doğru incelerek uzayan, kök benzeri uzun bir uzantıya (yalancı kök) sahiptir.
Mantarın dokusu (eti), sert, beyaz ve berelendiğinde, kesildiğinde rengi değişmez.
Koku: Oldukça belirgin ve güçlü bir badem kokusu veya hafif turp kokusu hakimdir. Tadı hafif ila acımsı arasında değişir.
Spor Baskısı: Pas kahverengisi ile tarçın kahverengisi spor izi bırakır. Bazidiyosporlar, amygdaloid yani badem görünümlü veya elips şeklindedir. Üzerleri belirgin, küçük siğillerle kaplıdır. Güçlü şekilde dekstrinoid özellik gösterirler (Melzer reaktifinde kırmızımsı kahverengiye dönerler). Boyutları genellikle 8–10.5 × 4.5–6 µm civarındadır. Sporları çevreleyen dış zar (perispor), neredeyse her sporda belirgin şekilde gevşek ve ayrık durur, sporun etrafında bir kılıf gibi net bir katman oluşturur.
Bazidiyumlar yani spor keseleri genelllkle 4 sporlu, nadiren 2 sporlu ve lobut (klavat) şeklindedir. Lamel kenarında yer alan sistidyumlar (cheilocystidia) silindirik, düzensiz ve uç kısımları (apex) hafifçe genişlemiş (balon benzeri veya topuzlu) bir yapı sergiler. Plörosistidyumlar (lamel yüzeyindekiler) ise nadirdir veya bulunmaz.
Habitat: Bu tür, ekolojik olarak “ammonia fungus
– amonyak mantarı” grubuna dahildir; genellikle köstebek, tarla faresi veya sivri fare gibi küçük memelilerin toprak altındaki tuvalet alanlarının (latrinlerinin) ya da yuvalarının üzerinde, azotça zengin topraklarda boy gösterirler.
Mevsim: Yaz sonu ve Sonbahar. Ilıman iklimlerde Kış aylarında da görülürler.
Yenilebilirlik ve Toksisite: Zehirli bir mantardır. Bilmeden veya yanlışlıkla ciddi gastrointestinal (mide-bağırsak) zehirlenmesine yol açar. Tüketildikten kısa bir süre sonra şiddetli mide bulantısı ve kusma, kramp şeklinde şiddetli karın ağrıları, ishal ve halsizlik gibi belirtiler görülür
Ölümcül olmasa da vücutta ciddi oranda sıvı kaybına neden olur ve oldukça acı verici bir süreç yaşatır.
Bu mantarın çok hoş, turp, badem veya marzipan (badem ezmesi) gibi tatlı bir kokusu vardır. Doğada genellikle güzel kokulu mantarların yenilebilir olduğu gibi yanlış bir inanış vardır; ancak Hebeloma radicosum bu kuralı yıkan en net örneklerden biridir. Kokusu ne kadar davetkar olursa olsun, oldukça zehirli olduğu unutulmamalı ve kesinlikle uzak durulmalıdır.
Ek bilgiler: Benzer türler mevcuttur. Hebeloma radicosum, belirgin yüzüğü ve derin yalancı kökü sayesinde kendi cinsindeki birçok türden ayrılsa da zaman zaman doğada şu türlerle karıştırılma riski hep vardır:
Hebeloma radicosoides: Görünüş ve habitat olarak H. radicosum‘a inanılmaz derecede benzer. Ancak şapkası daha sarımsı tonlardadır ve en önemlisi belirgin bir badem kokusundan yoksundur. Ayrıca deneysel olarak toprağa üre uygulandığında meyve veren bir amonyak mantarıdır.
Hypholoma radicosum: Bu türün de toprak altında benzer bir kök uzantısı vardır ancak Hebeloma radicosum‘a kıyasla çok daha ince ve narin bir yapıya sahiptir. Ayrıca kokusu badem gibi değil, kimyasal bir bileşik olan iyot gibidir.
Hebeloma crustuliniforme (Ebe Garı Mantarı): Şapka rengi ve lamel yapısı benzerlik gösterse de bu türde H. radicosum‘daki gibi derin bir kök uzantısı ve sapta zarımsı bir halka bulunmaz. Kokusu net olarak turp gibidir ve genellikle çayırlıklarda, açık ormanlık alanlarda yuvalardan bağımsız büyür.
Cortinarius Spp. (Örümcek Mantarları): Bazı kahverengi Cortinarius türleri gençken şapka ve spor rengiyle benzeyebilir. Fakat Cortinarius türlerinde zarımsı, kalıcı bir halka yerine örümcek ağına benzeyen geçici bir örtü kalıntısı (kortina) bulunur ve nadiren memeli hayvan yuvalarına bağlı köksü uzantı yaparlar.
Dip not: Sitemizde yazılanlar, sadece ve sadece BİLGİLENDİRME amaçlıdır. Mantar toplamak ve tanımlamak kesinlikle uzmanlık gerektiren bir konudur. Sitemizdeki bilgilere göre mantar toplamamanız ve tüketmemeniz önemle duyurulur! Diğer yazılarımıza göz atmak için tıklayınız.
GALERİ
Güzel mantar görselleri ve bilgiler için Mantarlı Yaşam- Mantar Avcıları Facebook Grubumuzu da ziyaret edebilirsiniz. Gönderdiği harika H.radicosum fotoları için Mustafa Yurdakul kardeşimize ve Web Sitemizde emeği olan herkese çok teşekkür ederiz.
