Lysurus mokusin – Pis Kokulu Fener Mantarı
Taksonomi – Sınıflandırma
Alem: Mantarlar – Fungi
Bölüm: Basidiomycota
Sınıf: Agaricomycetes
Takım: Phallales
Aile: Phallaceae
Cins: Lysurus
Tür: Lysurus mokusin
Lysurus mokusin, Phallaceae (Çükmantarıgiller) familyasından dikkat çekici görünümü ve aşırı pis kokusu ile karakterize çürükçül (saprotrof) bir mantar türüdür. Genellikle Asya’nın tropikal ve subtropikal bölgelerinde, özellikle de Çin, Japonya ve Güneydoğu Asya’da görülür. Avrupa, Kuzey Amerika ve Türkiye’de de örneklerine rastlanmış ve resmi kaydı girilmiştir. The lantern stinkhorn, The small lizard’s claw, veya The ribbed lizard claw gibi ingilizce adlar ile bilinen mantarı biz sizlere “Pis Kokulu Fener Mantarı” olarak anlatacağız.
Tür ilk olarak 1775’te Katolik Rahip ve misyoner Pierre-Martial Cibot tarafından Pekin yakınlarında bulundu ve tanımlandı. Cibot’un Pis Kokulu Fener Mantar için uygun gördüğü bilimsel isim Phallus mokusin, Christian Hendrik Persoon tarafından 1801 tarihli Synopsis Methodica Fungorum’da onaylanmıştır. 1823’te Elias Magnus Fries, Systema Mycologicum’da onu Lysurus cinsine aktarmıştır. Lysurus mokusin, Lysurus cinsinin bir tip türüdür.
Makroskobik (Morfolojik) Özellikleri: Lysurus mokusin mantarı yeni büyürken “cadı yumurtası” denilen jelatinimsi bir yumurta formunda olur. Olgunlaştığında bu yumurta çatlar ve içinden kafes veya parmak benzeri yapılar çıkar. Genellikle 4–6 adet parmak şeklinde çıkıntı, bir tabandan yukarı doğru yükselir. Bu çıkıntılar birbirine kafes benzeri bir yapıda bağlanabilir. Yüzeyi genellikle kırmızı-turuncu renkte olur. Üst kısmı gleba adı verilen sümüksü, koyu renkli ve pis kokulu bir maddeyle kaplıdır. Bu madde, böcekleri çekerek sporların yayılmasına yardımcı olur.
Lysurus mokusin’in olgunlaşmamış gövdeleri, çapı 1-3 cm olan, beyaz, jelatinimsi “yumurtalardır” ve bu yumurta görünümlü genç gövdeler rizomorflar adı verilen kalınlaşmış miselyum iplikleri ile toprağa tutunurlar. Mantar olgunlaştıkça, gövdesi hızla genişler ve yumurta yırtılır ve tabanda volval kalıntıları geride bırakır. İçi boş, süngerimsi olgun mantarın gövdesinin gövdesinin ucu 10-15cm x 1.5–2.5 cm boyutlarına sahiptir ve renk olarak beyazdan pembeye ve kırmızıya kadar değişir ve 4-6 farklı derin yivli tarafı uzunlamasına kaburgalarla bölünür.
Lysurus mokusin ve diğer Lysurus türleri arasındaki ayrımın temeli, stipe’nin açısal şeklidir. Yanlar, bir kuleye benzeyen sivri bir apeks oluşturmak için uçta birbirine kaynaşmış 4-6 kola ayrılır. Mantar olgunlaştıkça kollar birbirinden ayrılabilir. Kolların dış yüzeyi, gleba adı verilen kahverengimsi, sümüksü, kötü kokulu bir spor kütlesi ile kaplanmıştır;
Koku: Bu mantar, olgunlaştığında yaydığı aşırı pis kokusu (çürük et, hayvan dışkısı ve kanalizasyon gibi) ile karakterizedir. Bu aşırı pis kokusu sporları etrafa yaymaya yardımcı olan sinek ve böcekleri kendine çeker.
Spor Baskısı: Bu mantarın sporları gleba içinde bulunur. Bu yapışkanımsı ve aşırı kötü kokulu glebanın dış yüzeyi özellikle sinekleri ve böcekleri cezbeder. Sinekler ve Böcekler, bu maddeyi yerken ayaklarına ve üstlerine bulaşan sporları başka yerlere taşıyarak mantarın üremesine yardımcı olurlar.
Sporlar silindirik şekilli, pürüzsüz, ince duvarlı ve hyalin (yarı saydam), 4-6 x 2-2.5 μm boyutlarındadır. Bazidyalar(spor taşıyan hücreler) genellikle sekiz sporludur ve gleba, 6.5-7.4 x 2.8-5.6 μm veya 37.1-46.3 x 18-28 μm olan ve ayrıca 2.3-4.5 μm genişliğinde filamentli hücrelerle karıştırılmış kabaca küresel, füsiform, elipsoidden geniş sopa şeklindeki hücrelerden oluşur. L. mokusin’in hifalarının kelepçe bağlantıları vardır
Habitat: Genellikle nemli, humusça zengin topraklarda ve çürüyen odunlar üzerinde büyürler. Yağmurlardan sonra bahçelerde, tropikal ormanlarda, kompostlarda ve ağaç altlarında sık rastlanılır. Organik maddeyi parçalayan bir saprotrof bir türdür.
Lysurus mokusin mantarının Türkiye’de ilk kaydı 2009 yılında Denizli’de (İnceler-Bozkurt) yapılmıştır. Türün ilk Türkiye kaydı, bilim insanlarımız Türkoğlu ve Yağız tarafından yapılmıştır. Diğer kayıtlar, sırasıyla 2011 ve 2013 yıllarında Nevşehir ve Konya’da yapılmıştır.
Mevsim: Yaz (Sıcak iklimlerde ise tüm yıl boyunca görülür).
Yenilebilirlik ve Toksisite: Genellikle yenilmez olarak kabul edilir; olgunlaşınca yaydığı aşırı kötü kokusu çok iticidir. Genç formu (yumurta hali) bazı kültürlerde çorbalarda veya geleneksel ilaçlarda (Çin ve Uzak Doğu ülkelerinde) kullanılmaktadır, ama bu tıbbi kullanım pek yaygın değildir.
Ek bilgiler: Bu enteresan mantarın olgunlaşmamış “yumurta” halininin yenilebilir olduğu ve tıbbi olarak Çin’de ülser ilacı olarak kullanıldığı bildirilmiştir.
Benzer türler arasında aynı cinsin üyesi Lysurus periphragmoides bulunur. Ancak bu türün kafes yapısı tam kapalıdır ve daha yuvarlaktır. Lysurus cruciatus ile de benzerler, ancak ucunda herhangi bir oluklu olmayan silindirik bir gövdeye sahiptir. Lysurus borealis de benzerdir, ancak stipe’i yivli değildir. Diğer benzer türler ise Mutinus caninus (Parmak gibi uzayan ama kafes yapısı olmayan bir türdür) ve tam bir kafes görünümü olan ve Avrupa’da yaygın olan Clathrus ruber’dir.
Dip not: Sitemizde yazılanlar, sadece ve sadece BİLGİLENDİRME amaçlıdır. Mantar toplamak ve tanımlamak kesinlikle uzmanlık gerektiren bir konudur. Sitemizdeki bilgilere göre mantar toplamamanız ve tüketmemeniz önemle duyurulur! Diğer yazılarımıza göz atmak için tıklayınız.
GALERİ
Güzel mantar görselleri ve bilgiler için Mantarlı Yaşam- Mantar Avcıları Facebook Grubumuzu da ziyaret edebilirsiniz. Web Sitemizde emeği olan herkese çok teşekkür ederiz.
