Hapalopilus nidulans – Safrantoynak Mantarı
Taksonomi – Sınıflandırma
Alem: Mantarlar – Fungi
Bölüm: Basidiomycota
Sınıf: Agaricomycetes
Takım: Polyporales
Aile: Polyporaceae
Cins: Hapalopilus
Tür: Hapalopilus nidulans
Hapalopilus nidulans, yaygın olarak Hapalopilus ritulans sinonim ismi ile ve “Tender nesting polypore, Purple dye polypore, The cinnamon bracket” İngilizce isimleri ile bilinen bir polipor yani ağaç mantarıdır.
Tür, ilk olarak 1791’de Fransız mikolog Jean Baptiste François Pierre Bulliard tarafından tanımlanmıştır ve ona Boletus suberosus adını vermiştir. 1798 yılında Christiaan Hendrik Persoon tarafından Boletus rutilans olarak isimlendirilmiştir. 1904 yılında ise William Alphonso Murrill tarafından Hapalopilus cinsine aktarılmıştır.
Şapka: 2–8 (max 12) cm genişliğinde şapkası, alt tabakaya geniş bir şekilde bağlıdır. Yarı dairesel ila böbrek şeklinde, kesit olarak neredeyse üçgen, yalnız veya iç içe büyüyen küçük gruplar olarak belirir. Şapka üst yüzeyi dışbükeydir. Başlangıçta biraz düzensiz ve tüylü (tomentoz), sonra pürüzsüz olan şapka yüzeyinde eşmerkezli bölgeler yoktur. Tarçın kahverengi mantar yaşla birlikte pembemsi kahverengi olur ve genellikle çatlamış bir görünüm kazanır.
Tüpler ve Gözenekler: Hem tüpler hem de gözenekler mantar ile aynı renge sahiptir. Tüpler 15 mm’ye kadar olabilir, mm’de 2-4 gözenek bulunur ve yuvarlak açılıdır.
Gövde-Sap: Belirgin bir sap bulunmaz mantar habitatında direk olarak geniş bir şekilde tutunur.
Mantarın dokusu (Eti), 2 – 4 cm kalınlığa kadar olabilr ve uçlara doğru biraz incelir. Lifli, yumuşak ve gençken süngerimsi olan yapısı, yaşla birlikte kırılgan olur. Doku Ochraceus yani sarımsı toprak rengi (kahverengimsi sar) ila tarçın rengidir.
Koku: Ayırt edici değildir. Belirgin bir kokusu ve tadı yoktur.
Spor Baskısı: Spor izi rengi beyazdır. Sporlar eliptik ila silindirik, pürüzsüz, hiyalin yani yarı saydamdır. Spor boyutları 3.5-5 x 2-3 μm ölçülerindedir. Basidia yani sporları taşıyan keseler, 18–22 x 5–5.6 μm boyutlarında, sopa görünümlü ve dört sporludur.
Habitat: Genellikle sert ağaçların ölü dallarında ve gövdelerinde (tercihen meşe, ancak nadiren de olsa kozalaklı ağaçlarda) büyürler. Bazen zayıf düşmüş veya hasta ama yaşayan ağaçlarda da görülürler. Saprotrof yani çürükcül bir mantardır, beyaz çürüklüğüne neden olur.
Türkiye’de de resmi kaydı yapılmış olan bu enteresan türe Karadeniz Bölgesinde rastlanmıştır.
Mevsim: Yaz ve Sonbahar.
Yenilebilirlik ve Toksisite: “Ağaç mantarları zehirli olmaz”; Mantar dünyasında Polipor veya Braket olarak bilinen ağaç mantarlarının zehirsiz olduğuna dair yaygın ve tehlikeli bir inanış vardır. Ancak, Hapalopilus nidulans (H. rutilans) bu kuralı yıkan ve tüketildiğinde ölümcül olabilecek derecede tehlikeli olan nadir ağaç mantarlarından biridir. Anlaşıldığı üzere, kulaktan duyma orman efsanelerine inanılmaması gerektiğine en güzel örneklerden biri de H. nidulans – Safrantoynak mantarıdır.
Bu mantarın kuru ağırlığının %20-40 gibi önemli, büyük bir kısmını poliporik asit adı verilen bir toksin oluşturur. Bu asit vücuda girdiğinde hücrelerin RNA sentezlemesini engeller, merkezi sinir sistemine, karaciğere ve böbreklere doğrudan saldırarak zarar verir. Poliporik asit zehirlenmesi sinsi bir seyir izler. Belirtiler mantar yendikten hemen sonra değil, genellikle 12 saat veya daha uzun bir süre sonra (gecikmeli olarak) başlar. İlk belirtiler, şiddetli karın ağrısı, bulantı, kusma ve halsizliktir. Nörololik belirtiler ise baş dönmesi, denge kaybı (ataksi), görme bozuklukları (çift veya bulanık görme), halüsinasyonlar ve uykuya meyilli olmadır. Karaciğer ve böbrek fonksiyonlarında ciddi bozulmalara hatta organ yetmezliğine sebep olabilir. Benzer türler ile karıştırılıp yenmemesine özen gösterilmelidir.
Ek bilgiler: Benzer türlerden, özelllkle genç Fistulina hepatica – Biftek mantarı ve Laetiporus sulphureus – Kükürt mantarının genç örnekleri ile karıştırmamaya çok dikkat edilmelidir. Geçmişte yaşanan zehirlenme vakalarına bu karışıklığın neden olduğu bilinmektedir. Ayrıca, Phellinus gilvus, Hapalopilus croceus ve Pycnoporus cinnabarinus türleri ile de karıştırılma olasılığı vardır.
Ağaçta büyüyen tarçın rengi, mat turuncu-kahverengi bir polipor bulduysanız ve onun Hapalopilus nidulans (H.rutilans) olup olmadığından kesin emin olmak istiyorsanız, üzerine bir damla amonyak veya potasyum hidroksit (KOH) damlatın. Eğer saniyeler içinde canlı bir mor/eflatun renge dönüyorsa, o mantar kesinlikle uzak durulması gereken tehlikeli bir toksin deposudur.
Dip not: Sitemizde yazılanlar, sadece ve sadece BİLGİLENDİRME amaçlıdır. Mantar toplamak ve tanımlamak kesinlikle uzmanlık gerektiren bir konudur. Sitemizdeki bilgilere göre mantar toplamamanız ve tüketmemeniz önemle duyurulur! Diğer yazılarımıza göz atmak için tıklayınız.
GALERİ
Güzel mantar görselleri ve bilgiler için Mantarlı Yaşam- Mantar Avcıları Facebook Grubumuzu da ziyaret edebilirsiniz. Web Sitemizde emeği olan herkese çok teşekkür ederiz.
